Hugleiðingar

Føroyingar eru óførir svimjarar, og tað sæst aftur í altjóða kappingum. Vit fegnast, hvørja ferð vit hoyra tjóðsangin spældan, meðan ein føroyingur stendur á ovasta skamli og fær eitt gullheiðursmerki hongt um hálsin. Jú føroyingar eru óførir svimjarar.

Alt hetta byrjaði við, at føroysk børn, í gomlum døgum, svumu á áum og á sjónum um summari. Umstøðurnar vóru út av lagið vánaligar. Vatnið var kalt, og umklæðingarrúmið var tann fría náttúran ella í besta føri okkurt gamalt neyst. Tey sum svumu á sjónum máttu lata sær lynda, at tey fingu tara ímillum tærnar og gjarið kundi vera hvast at stíga á.

Men seinni bleiv betri. Í summum bygdum vórðu svimjihylar stoyptir í áum, og hetta var sera framkomið eftir tátíðar viðurskiftum. Men vatnið var framvegis kalt, og einki umklæðingarrúm var.

Og menningin helt fram. Í Havn fingu tey ein uttandurahyl, har vatnið hevði ein lítlan fløga, og har vóru eisini rúm, har tú kundi skifta og fáa brúsubað. Sera framkomið eftir tátíðar viðurskiftum.

Og so komu innandura hylarnir. Tað reina luksus! Flisar á gólvinum, heitt vatn, brúsurúm og savna. Onkur hevur eisini gosbað, tí eingir fossar og brim eru longur, ið skapa natúrligar luftbløðrur í vatninum.

Nógvar milliónir krónur eru brúktar, fyri at skapa hesar framúr góðu umstøður. Bara í Eysturoynni eru nógvir innandurahylar, har tú kanst svimja bæði summar og vetur. Tænastan er á einum støði, sum børnini fyri 100 árum síðani, ikki dugdu at ímynda sær.

Og mitt í øllum hesum er tað blivið hægsti móti at fara oman í fjøruna, í kulda og kava, inn í okkurt gamalt neyst at skifta klæðir, og so verður lopið í tann ískalda sjógvin – akkurát sum tey gjørdu í teimum døgum, tá tey ikki áttu nakran svimjihyl.

– Nei eg skilji einki av tí heila.

 

Hygg eftir hesi myndini. Hvat sært tú? Hvat sigur myndir tær?

 

Tú kanst siga, at tú sært ein fittan smádrong við einum sakleysum yvirbragdi. Tað sæst, at myndin er gomul, so helst er drongurin ikki á lívi longur. Heimurin lá opin fyri honum henda dagin fyri nógvum árum síðani, tá myndin varð tikin. Hann hevði óteljandi møguleikar, sum hann ikki hevur longur. Við hesum møguleikum kundi hann hjálpa øðrum menniskjum, men hann kundi eisni skaða onnur.

 

Men henda dagin var hann ein sakleysur smádrongur. - Tað sæst á myndini.

 

Kanska stóðu foreldrini aftanfyri fototólið og smíltust til hansara, tá myndin varð tikin, meðan tey gleddust um teirra vælskapta son. Helst høvdu tey stórar dreymar um, hvat framtíðin fór at bjóða honum.

 

Ein mynd kann siga meira enn túsund orð. Vit kunnu granska hana leingi og alla tíðina finna okkurt nýtt. Hon sigur okkum meira og meira, jú longri vit hyggja at henni.

 

Men so kann onkur siga okkurt um myndina, sum gevur henni eitt heilt annað innihald. Tú kanst fáa at vita, undir hvørjum umstøðum myndin varð tikin, ella hvørjir persónarnir eru á myndini, ella okkurt sum hendi beint aftaná. Tað kann broyta alt.

 

Nú mundi eg gloymt at sagt tær, at smádrongurin á myndini eitur Adolf Hitler.

 

- Og so kanst tú hyggja umaftur eftir myndini, fyri at vita um hon nú sigur nakað annað enn tað, sum hon segði, áðrenn tú fekst at vita, hvør hesin lítli fitti smádrongurin var.

 

Eru eyguni framvegis líka glógvandi og sakleys? Sært tú framvegis ein fittan drong? Hevur tú framvegis hug at ynskja honum eitt langt og gott lív - meðan tú hugsar um øll tey, sum høvdu verið spard, um hann ongantíð gjørdist vaksin?

 

Kann tað passa, at hann einaferð sá so fittur og sakleysur út? Hvørjir tankar fóru ígjøgnum høvdið á honum hasa løtuna, tá myndin varð tikin? Hvat hendi aftaná? Nær byrjaði tað at ganga galið?

 

Hann hevði nakrar møguleikar, sum tey flestu munnu vera samd um, at hann brúkti skeivt.

 

Okkara lív hevði eisini eina byrjan, har vit vóru fitt og sakleys børn. Foreldur okkara høvdu stórar dreymar um, hvat vit skuldu blíva til, og vit høvdu eisini nógvar møguleikar og hava teir kanska enn. Men hvussu brúka vit møguleikarnar?

 

 

 

(hesa greinina havi eg skrivað til leikskránna hjá StÍF í 2009).


Millum hondbóltsspælarar verður tað roknað sum ein dygd at vera lámur, men so man eisini alt vera sagt um fyrimunirnar av tí. Á flestu økjum í samfelagnum er tað sjálvdan ein fyrimunur at brúka vinstru hond.

 

Hetta við at vera lámur, sær út til at vera arviligt. Pápi mín, beiggi mín og sonur mín eru allir lámar. Teir brúka vinstru hond, har sum vit onnur vildu brúkt høgru. Men okkurt undantak er tó frá hesi reglu.

 

Sonurin brúkar bara vinstru hond, men beiggi mín kastar av eini ella aðrari orsøk við høgru hond, hóast hann ger alt annað við vinstru hond (so fyrimunin sum hondbóltsspælari hevur hann ikki).

 

Pápi mín, sum størsta partin av sínum lívi hevur arbeitt sum handverkari, brúkar vinstru hond til alt, uttan at skriva. Hann er nevniliga frá teirri tíðini, tá føroyski fólkaskúlin ikki bjóðaði undirvísing í skriving við vinstru hond.

 

Lærarar tá í tíðini brúktu nógva orku til eitt so nyttuleyst stríð, sum at fáa lámar at skriva við høgru hond. Onkuntíð eydnaðist tað at flyta blýðantin yvir á høgru síðu, men hondskriftin bleiv sjálvdan nakað at reypað av. Og hvat hevði tað gjørt, um teir sluppu at brúka vinstru hond? Er tað ikki bara ein spurningur um at laga seg eftir umstøðunum?

 

Tá eg fór í 1. flokk, kom eg at sita við síðuna av einum dreingi, sum var lámur. Hann sat á høgru síðu á skúlabeinkinum, og eg á vinstru, so vit skumpaðu illa undir hvønn annan, tá báðir, við álboganum á borðinum, royndu at klóra teir fyrstu bókstavirnar niður á pappírið. Men vit loystu trupulleikan við at býta um pláss.

 

Onkuntíð skal bara ein einføld praktisk loysn til, fyri at innrætta samfelagið til fólkið, heldur enn at broyta fólkið eftir samfelagnum.

 

Pápi mín hevur ongantíð verið ítróttarmaður, so hann hevur ikki havt nakran fyrimun av at kasta við vinstru hond. Beiggi mín hevur í avmarkaðan mun spælt hondbólt, men hann kastar við høgru hond, so hann fekk heldur ikki tann fyrimunin við. Men sonurin spælir hondbólt við vinstru hond, so hann kann brúka fyrimunin við at vera lámur. So hóast eg ikki kann reypa av, at tey ítróttarligu genini koma frá mínari síðu, so eigi eg kanska mín part í láminum - og tað ætli eg mær ikki at broyta.

(Hesa greinina skrivaði eg til leikskránna hjá StÍF fyri nøkrum árum síðani)

 

Tað fyrsta, eg kann minnast til pengar, vóru eittkrónurnar, sum eg og systir mín plagdu at fáa frá ommu ella langommu okkara. Krónurnar stappaðu við í sparibússuna (lundan), ella keyptu vit bomm ella tyggigummi fyri tær í handlinum hjá Ásu.

 

Hetta var fyrst í sjeytiárunum, tá man framvegis kundi fara inn í ein handil og leggja eina eittkrónu á skivuna og veruliga fáa nakað fyri hana.

 

Í 1973 hendi ein stór broyting við eittkrónunum. Áður hevði myndin av Fríðriki kongi IX prítt krónurnar, men nú byrjaði ein kona, sum vit ikki kendu, so smátt at taka plássið. Kongur var deyður, og nýggja drotningin hevði arvað krúnuna.

 

Hetta fekk okkum bæði systkini at skilja ímillum tað, vit kallaðu "konupengar" og "ombapengar". Navnið "konupengar" var upplagt, tí tað sipaði til konuna á pengunum. Men hví kallaðu við tær gomlu krónurnar fyri "ombapengar".

 

Vit kendu av góðum grundum ikki mannin á krónunum, men hildu kortini, at hann líktist Jákup Olufi, ommubeiggja. Og so var tað eisini hetta, at mamma okkara var heimagangandi, meðan pápi arbeiddi á snikkaraverkstaðnum hjá Jákup Olufi. So allir pengar, sum komu í umfar í okkara lítla húsarhaldi, høvdu so ella so sín uppruna hjá honum. So hvat var meira natúrligt enn at hava eina mynd av ommubeiggja á pengunum?

 

Árini eru gingin. Handilin hjá Ásu er ikki til longur, og verkstaðið hjá ommubeiggja er heldur ikki til. Vit bæði syskini eru langt síðani blivin vaksin, og hóast lundabússurnar blivu tømdar, so bleiv hvørki eg ella hon múgvandi av smápengunum, sum lógu í teimum. Konan á eittkrónunum hevur skift "bústað" og er nú bara at finna á 10- og 20-krónunum, har virðið er nakað hægri. Og eg... - Ja eg noyðist enn at stríðast hvønn dag, fyri at fáa fatur á hesum krónunum - líkamikið um tað er drotningin, ommubeiggi ella onkur heilt annar, sum stendur á teimum.

(Hesa greinina skrivaði eg til leikskránna hjá STíF fyri nøkrum árum síðani)


Eg gangi dagliga eftir gonguteiginum, sum er tvørtur um gøtuna í Steinatúni í Havn. Hesin gonguteigur hevur ljósregulering, og tí noyðast fótgangarar at bíða til bilarnir hava fingið reytt ljós, og tann reyði lýsandi maðurin yvir gonguteiginum er avloystur av tí grøna.

 

Men menniskjan er ein ótolin skapningur, og eg havi lagt til merkis, at ístaðin fyri at bíða eftir tí grøna manninum, so hyggja fólk heldur eftir, nær bilarnir fáa reytt ljós, tí skiftið hjá bilunum hendir umleið eitt sekund fyrri enn tað hjá fótgangarunum. Á henda hátt ber til at vinna tíð – EITT SEKUND !

 

Onkuntíð havi eg hug at spyrja hesi fólkini, hvat tey skulu brúka hetta eina sekundið til. Tí talan er ikki júst um nakað ”dýpi av dýrari tíð”.

 

Tað sama ger seg galdandi, tá tú koyrir í bili, og tú verður yvirhálaður av onkrum, sum meira at kalla flýgur eftir vegnum, og setir bæði fólk og fæ í lívsvanda, fyri at vinna einar fimm minuttir. – Til hvat ?

 

Tíðin er eitt løgið fyribrigdi. Tey sum hava nógv at gera, hava altíð tíð til at átaka sær eina uppgávu afturat, meðan tey sum hava lítið at gera, fáa ikki tíðina at røkka til.

 

Flestu hentleikatól sum vit hava heima við hús, og á arbeiðsplássunum hava millum annað til endamáls at spara tíð. Men jú fleiri hesi tólini gerast, minni tíð loypur av. Fólk sum máttu í hagan eftir torvi, áðrenn tey kundu kóka ketilin, høvdu nógv betri tíð enn vit, sum bara skulu tendra eina kontakt. Áðrenn bilarnir komu, høvdu fólk tíð til at ganga, men nú hava vit ikki tíð til at koyra bil. Bløðini verða borðin út um kvøldi, tí vit hava ikki tíð at bíða til dagin eftir. Vit mugu hava fartelefon í lummanum, tí samrøður og SMS-boð skulu avgreiðast her og nú.

 

Í dag er tað breiðbandið, sum er tað heilt stóra. Við tí kanst tú fáa telduna at arbeiða ”nógv” skjótari. Og tá eg hugsi um hvussu nógvar teldur standa á teimum almennu arbeiðsplássunum, so skuldi hetta kunnað spart landinum fleiri ársverk, og skattgjaldarunum nógvar pengar. Men neyvan man nakar fara at verða uppsagdur av hesi orsøk.

 

Eg kundi skrivað nógv meira um hetta evnið, men tíverri – eg havi ikki tíð…